Lonicera periclymenum türünün bazı çeşitleri sadece ilkbaharda, bazıları ilkbahardan sonbahara kadar aralıksız çiçek açar.

Çiçek açma olgunluğuna gelmesi: Yetiştirme şartlarına ve güneş alma konumuna göre değişir. Bol güneşli bir yerde bu yıl küçük bir fidanı yetiştirmeye başlamışsanız ve sonbahara kadar bir metreden fazla kuvvetlice büyümüş dallanıp budaklanmışsa gelecek yıl çiçek açması kesindir diyebilirim. Diğer durumlarda, çiçek açabilecek olgunluğa gelmesi 3 – 4 yılı bulur. Bol güneş çiçek açmasında çok önemlidir.

Hanımeli yetiştirilmesi ve bakımı

Hanımeli nasıl toprak ister? 4.5 pH (orta asitli) topraktan 8 pH (az kireçli) topraklara kadar fazla killi veya fazla kumlu her toprakta sorunsuz yaşayabilir. Çiçekleri ve yaprakları küçük ve hafif oldukları için besin takviyesi pek gerektirmez.

Işık ve ortam: Aşırı güneşli alanlarda da yetişebildiği halde yarı gölgeli bahçelerde daha iyi olur. Fazla gölge ise hanımelinin güneşe ulaşmak amacıyla çok fazla uzamasına, bu süreçte çiçek açmamasına sebebiyet verebilir. Kapalı yerleri sevmez: hem havasız hem fazla sıcak yerlerde büyümesi gelişmesi durur. Açık havada olması gerekir. Balkon ve teraslarda saksılarda yetiştirilebilir.

Sulama: Normal ihtiyaca göre, toprak kurudukça sulanabilir. Hanımeliniz ilkbahardan sonbahara kadar devamlı çiçeklenebilen türdense toprağı biraz kuruyunca vakit kaybetmeden sulamalısınız.

Budama: 1- Sonbahara kadar çiçek açmaya devam edenleri sonbahar sonunda, hanımeli yaprakları bozulup dökülürken budama yapmalısınız. En geç kış sonuna kadar budama yapılmalı. İlkbaharda uyandığı zaman budama yapmak hanımelinin ölmesine sebep olabilir. Ayrıca budama yaptığınızda çiçeklenme potansiyelini bir yıl için bir hayli azaltacaksınız bunu da göz önünde bulundurun çünkü çiçekleri genelde eski dallardan çıkan yeni filiz dallarda açar.
2- Sadece ilkbaharda çiçek açan türlerini çiçekler solduktan sonra budasanız daha iyi olur, böylece yaz boyunca bol bol dallanırlar gelecek baharda daha çok çiçek açarlar.

Çoğaltılması: 1- Yaz aylarında yapraklı olgun bir dalını alın, direkt toprağa dikin ve bekleyin. Toprak eğer sağlıklı temiz bir bahçenin toprağı ise köklenmesi kesindir. Vazoya koymak için koparılan çiçekli dallarından bile kolayca köklendirip çoğaltabilirsiniz. Vazoda çiçekler solunca dalı toprağa dikin.
2- Bir dalı koparmadan, o dalın bir kısmını toprağa gömün. Birkaç haftada köklenir. Sonra sökün, köklenmiş kısmı kesip ayırın istediğiniz yere dikin.

Hastalıkları: En büyük zararlıları beyaz kanatlı minik bitler, bembeyaz pamuk topları gibi oluşumlar yapan bitler ve gözle görülemeyecek kadar küçük örümcek parazitlerdir. Havalar ısınınca hanımeli yapraklarının altlarında çoğalırlar, yaprakları kuruturlar. Kurtulmanın çaresi yapraklara her akşam sabah bol bol su püskürtmektir. Söz konusu parazitler ancak kuru ve sıcak ortamlarda yaşayabilirler.
Toprak ıslak olduğu halde aşırı sulamak yapraklarda çeşitli hastalıklara sebep olur. Fazlaca kuru kalan topraklarda ise köklerine bazı parazitler tarafından virüs bulaştırılır, bu da bitkinin çürüyüp ölmesine sebep olur. Yalnız, saksıda değil bahçede toprakta yetiştirilen yaşlanmış hanımeliler bundan etkilenmez.

Başlıca özellikleri: Yapraklarını kışın dökmez. Soğuğa dayanıklı değildir. Tropikal, hem tırmanıcı hem çalı türü bir bitkidir. Tırmanmasın diye budamayı ona göre yaparsanız gardenya benzeri çalı görünümlü çiçekli bir bitki şeklinde tutabilirsiniz. Bir de fazla güneşte zaten çalı özelliği taşımaya meyilli olur, az güneşte tırmanıcı olur asma gibi uzar gider (asma özellikli gelişim göstermesi mevsimlere göre de değişebilir). Her halinde dekoratiftir. Güzel kokan çiçekleri cinsine göre değişen büyüklükte olur. Beyaz ve pembe / yalınkat ve katmerli açan cinsleri vardır. Çiçekleri yenebilir; yiyeceklerde kullanılabilir, yasemin çayı yapılabilir.

Çiçeklenme zamanı: Yaz başından sonbahar sonuna kadardır. Ne kadar çok güneş alırsa ve iyi bakılırsa çiçekleri o kadar büyük olur güzel olur. Çiçekli tomurcuklu Ful dallarını vazoya değil olgun bir domatese saplayıp ev içinde süs ve güzel koku için kullanmak eskiden bizim sıcak şehirlerde adetmiş. İhtiyacı olan suyu domatesten alırmış.

Kışa dayanıklılığı: Yurdumuzda kıyı kesimleri bölgelerinde bile kış şartları Ful için pek uygun değildir. Gerçi güney kıyı bölgelerimizde kış çoğu zaman ılıman geçer. Nadiren görülen don olaylarından dikkatle korunması şart.

Bol çiçeklenmesi için püf noktası: Sürgünlerin fazla uzamasına izin vermeden uçlarını koparırsanız çok sayıda yan dallar çıkarır: Çiçekler daima “yeni / taze” yan dallarda açar.

Budama: Her zaman yapılabilir.

Toprak: Bitkisel organik maddelerce zengin (humuslu), suyu iyi süzdüren, hafif ve gevrek, nötr veya hafif asitli / çok hafif alkalinli toprakları sever.

Işık ihtiyacı: Tam gün güneş veya yarım gün güneş.. Mesela doğuya veya batıya bakan duvar dipleri, pencere önleri yarım gün güneş alır. Koyu gölgeli olmayan alacalı gölgeli yerler de uygundur. Hiç güneş almaması çiçek açmamasına sebep olur.

Evde yetiştirilebilir mi? Aslında daha çok bahçe ve balkon bitkisidir. Evde yetiştirmek için toprak daha fazla havadar olmak zorunda.. Ayrıca bulunduğu yer havadar, sıcak, bol güneşli ve havası nemli olmalıdır. İyi yetiştirebilirseniz, yerini de severse ilkbaharda erkenden canlanır, ilkbahar ortalarında erkenden çiçeklenir, kışa kadar çiçeksiz kalmaz. Güneye bakan pencereler kışın sabahtan akşama kadar güneş alır; böyle bir pencere önünde bir de ev sıcak ve nemli ise kışın da gelişmeye çiçek açamaya devam edebilir.

Ev içinde Ful yetiştirmek için uygun toprak: Tavsiye edilenlere aldanmayın. Kim ne derse desin torf vb. sahte karışımlar çok su tuttukları için ev ortamına hiç uymaz. Yaprak çürüntüsü bakımından zengin, humuslu bahçe toprağı ile ponza taşı karışımı kullanmalısınız. Dış mekâna daha uygun bitkileri evde yetiştirmek için şu yazımda tarif ettiğim karışım çok iyidir, ayrıca asit / alkalin sorunları yoktur: » iyi bahçe toprağı

Sulama: Ful için genel anlamda sulama tavsiyeleri toprak kurudukça sulanması gerektiği yönündedir. Toprak ıslaklığını yitirince, nemini de biraz yitirince sulanabilir. Kışın nem de tamamen gidene kadar beklenilmeli sonra sulanmalı.

Besin verme: Genel amaçlı besinden verilebilir. Az dozajlı ama sık verilmesi Ful için çok daha uygundur. Benim toprak karışımı tarifim besin takviyesi gerektirmiyor, ta ki kökler saksının her yerini iyice kaplayana kadar..
Fazla hızlı büyüyüp fazla çiçek açıyorsa toprakta fazlaca köklenmiş ve fazlaca gıda alıyor demektir, o zaman dinlenme dönemi dışında besin takviyesi yapmanız iyi olacaktır.

Saksı: Kökler saksı içinde sıkı bir yumak oluşturmaya başlamaya doğru daha büyük bir saksıya almalısınız. Bazı bitkiler saksı içinde köklerinin yoğun sıkı yumak gibi olmasını sever, Ful öyle değildir.

Dinlendirme: (Ev içinde yetiştiriyorsanız) Kışa kadar gürce büyüyüp bolca çiçeklenen Ful’lerinizi kışın mutlaka dinlendirmelisiniz çünkü fazla yorulmuştur. Ortalama 12˚C derece serin bir yerde ilkbahara kadar az sulayarak dinlendirmelisiniz. Böylece sonraki kışa kadar yine verimli bir şekilde çiçek açar.

Çoğaltılması: Daldırma ve tepe çeliği ile kolayca köklenir. Çoğaltılması kolaydır. İlgili yazılarımı “Çoğaltma yöntemleri” kategorisinde bulabilirsiniz.

Aşağıdaki tavsiyeler “güzel kokulu” çiçek açan bitkilerin yaz kış her zaman evde çiçeklendirilmelerine yöneliktir (aynı tavsiyeler kokulu olmayan çiçekli ev bitkileri için de geçerlidir).

Mum çiçeği sadece yaz aylarında, Ful, Gardenya, Madagaskar Yasemini ve Plumeria “ev şartları uygun ise” yılın her zamanında güzel kokan çiçekler açabilir. Plumeryayı her yerde bulamazsınız – diğerleri büyük çiçekçilerde, fidanlıklarda bulunur.

Hoş kokulu çiçek açan bitkileri evde çiçeklendirmede püf noktaları

1- “Tropikal” bitkiler kışın çok güneş alan pencere önünde, ev sıcak oluyorsa normal gelişimlerine devam edebiliyor.

2- “Yarı tropikal” ülke bitkilerinden bazıları daha fazla gündüz süresi isteyebilir, kışın büyümeye ara verebilir. Akşama doğru özel ışıklandırma yaparak gündüz süresini bunlar için 15 saate çıkarmanız gerekebilir. Bunun için flüoresan lambaları kullanılır, bitkiye uzaklığı 35 – 40 cm kadar olmalıdır. Normal flüoresan yanında akvaryumlarda terrariumlarda kullanılan kırmızımsı ışık veren özel flüoresandan kullanmak çiçeklenmeyi garanti eder. Fazla büyük salonlarda bu ışıklandırma sayesinde ev içinde kışın plumerya bitkisini de çiçeklendirebilirsiniz. Çiçek açacak olgunluktaki plümerya büyük bir bitki olduğundan ancak çok büyük salonlara uygundur.

3- Mum Çiçeği ve Madagaskar Yasemini günün en sıcak saatlerinde güneş alabilirse ev içinde çiçek açabilir. Batıya bakan pencere önünde bulundurulmaları gerekir. Mum çiçeği sadece yazın çiçeklenir. Tam pencere önünde bulundurulup sık dokulu tül ile güneş ışınlarının filtrelenmesi iyi sonuç verir. Tülde pembe / kırmızı desenler olursa bu ortamda çiçeklenme ihtimali daha kuvvetlidir çünkü kırmızı renkten gelen güneş ışınları karşısında bitkiler çiçeklenme gereği duyar.

4- Madagaskar yasemini evde yerini severse yılın her zamanında çiçek açabilir. Batıya bakan pencere önünde yazın mum çiçeğinde olduğu gibi, kışın ise güneşin filtrelenmeden direkt gelmesi gerekiyor. Bir de kışın odanın fazla serin olmaması gerekiyor.

5- Gardenya doğuya bakan pencere önünde, yazın filtrelenmiş güneş, kışın direkt güneş almalı.

6- Sümbül ve fulya soğanlarını kasım ayı sonunda veya kışın herhangi bir zamanda saksıya ekin; en az 6 hafta dışarıda çok soğuk ortamda bekletin. Sonra içeriye güneşli cam önüne alın. Bu şartlarda evde çiçek açacaklardır. Yaşadığınız yer kışın yeterince soğuk olmuyorsa soğanları nemli torf veya nemli vermikülit içinde torbalara koyarak en az 6 hafta buzdolabında bekletin sonra saksılara toprağa dikin güneşli pencere önüne koyun. Evin sıcaklığı etkisiyle çok hızlı büyürler.

7- Güneş kışın tam tepeye çıkmadığı için ve güney yönüne yakın hareket ettiği için güneye bakan pencereler kışın sabahtan akşama kadar güneş alır. Daha avantajlıdır.

Madagaskar Yasemini ev içinde yetiştirilmeye uygun, hem dekoratif yapraklı hem güzel kokulu çiçek açan, sarılıcı – tırmanıcı bir süs bitkisidir.

Işık ihtiyacı: Direkt güneşi sevse de biraz filtrelenmiş güneşte daha kuvvetli büyür. Veya sadece öğle ortası güneşinden korumalısınız. Ev içinde batıya bakan pencere önünde çiçek açması daha mümkündür. Güneşi filtrelemiyorsanız öğle vakti güneşinden korumak için pencereden bir metre uzakta bulundurmalısınız. Hava cereyanında zarar görebilir.

Destek çubukları – Dalları fazla uzayınca mum çiçeğininki gibi olduğu için bir çubuğa bağlanmalıdır. Fazla uzamasına izin vermezseniz çalı görünümlü olabilir.

Nem ihtiyacı: Orta nemli yerlerde daha iyi gelişim gösterir.

Çiçeklenmesi: İlkbaharda veya yazın veya yaz sonunda başlayarak sonbahara kadar çiçek açar. Bol güneşli iç mekânlarda az da olsa kışın da çiçek açabilir. Madagaskar Yasemini çiçek açacağı zaman yeri değiştirilmemeli, dalları bükülmemeli yoksa tomurcuklar dökülebilir.

Sıcaklık ihtiyacı: 16 – 28 dereceler arası sıcaklık en uygunudur. Kışın 7 dereceden daha soğukta bulundurulmamalı. Dışarda -1 dereceye kadar soğuğa dayanabilse de dikkatli olmalısınız. Don tehlikesine pek dayanıklı değildir.

Sulaması: Ilık su ile sulayın. İlkbahardan sonbahara kadar toprak nem kaybetmeye başlayınca sulamalı. Dinlenme döneminde toprağı yarı yarıya kuruduğunda sulamalısınız.

Toprak: Az asitli, suyu çok iyi süzdüren, besleyici, humuslu toprak istiyor.

Besin verme: Orta kuvvette (ayda bir verilen), N – K – P oranları eşit ağırlıklı sıvı besinin dozajı yarıya indirilerek 15 günde bir verilmeli.

Dinlendirme: Ev içinde yetiştiriyorsanız, kasımdan şubat sonuna kadar 12 – 14 derecelerde serin bir yerde az sulayarak dinlendirirseniz yazın bolca çiçek açar.

Budama: ilkbaharda eski dallarından budama yapılması daha iyi çiçek açmasını sağlar.

Çoğaltılması: Madagaskar Yasemini yarı olgunlaşmış dallarından tepe çeliğiyle, olgun dallarından daldırma ile, havai daldırmayla ve tohum ile çoğaltılır. Avokado meyvesine benzeyen (ama çok iri değil) meyveleri bir yılda olgunlaşır. Meyveler dalda kuruyunca tohumlar alınır. Çekirdekleri hiç bekletmeden dikmek gerekiyor. Bir haftada çimlenirler. Tohumlar ne kadar çok bekletilirse çimlenmesi de o kadar geç olur ve tohumların bazıları hiç çimlenmez. Tohumları dikince çimlenip mini fideler oluncaya kadar direkt güneş almayan, 24 – 25 derece sıcak bir ortamda bulundurulmalıdır.

Mis kokulu zambaklar: Zambakların çoğu cinsi güzel kokulu olup en fark edilir en güzel kokuya şu ikisi sahiptir:
1- “Casa Blanca Oriental Lily”. Boyu bir metreyi aşar. Saksıda yetiştirilmeye elverişlidir. Çiçeği beyazdır.
2- Bizde “Mis Zambağı” olarak bilinen Lilium candidum (Madonna lily). Bu da beyaz çiçeklidir. Diğer zambak cinslerinin aksine bunun soğanı çok derine gömülmemelidir. Uç kısmının 3 cm kadar toprağın altında kalması yeter. Kışı yapraklı geçirir. Diğer zambaklar hafif asitli toprakları sevmesine rağmen Mis Zambağı PH derecesi nötr veya hafif alkalinli toprakları sever. Susuzluğa dayanıklıdır. Anavatanı Anadolu ve Balkanlar’dır. Boyu yerine göre bir metreyi çok fazla aşabilir.

Siyah Zambak – Landini Lily (Lilium Asiatic Hybrid)
Çiçekleri çok koyu kızıl kestane renginde olur. Sabah çok erkenden, akşama doğru ya da çok bulutlu havalarda güneşin yokluğunun derecesine göre siyah görünür. Boyu bir metre olur.

Bunlardan başka, düz renk, alacalı, çilli, ebruli her renkten birçok zambak cinsi vardır. Zambak cinslerine göre çiçek renkleri ve gövde boyları değişir. 25 cm’den 2 metreye yaklaşan değişik boylarda farklı zambaklar vardır.

Saksıda zambak yetiştirmek
Hibrit türler kısa boylu olup bol çiçeklenmeleri, kolay bakımı ve dayanıklı olmaları sebebiyle saksıda yetiştirilmeye çok uygundur. Yeterli büyüklükte saksı kullanın, çiçekçilerin yaptığı gibi mini saksılarda yetiştirmeyin. Onların usulü ticaridir, hedefleri satışa kadardır; sanki insanlar bu bitkiyi çiçeği solunca çöpe atacaklarmış gibi düşünürler. Minik saksıda çiçek açmış olarak altığınız zambaklarınızı, köklerine zarar vermeden çıkarıp daha büyük bir saksıya dikin.
Soğanlara uygun saksı: Tek soğan için, soğanın çevresinde üç parmak boşluk kalacak şekilde büyüklükte ve özellikle derin bir saksı gerekiyor. Mis zambağı dışındaki bütün zambaklar soğanının 3 – 4 misli derinliğine gömülmeli; ona göre derin saksı lazım. Birkaç soğanı aynı saksıya dikecekseniz: yeterince büyük saksı kullanarak aralarında bir soğan hacmi kadar mesafe, saksı kenarı ile olan aralıkta üç parmak kadar mesafe bırakmalısınız.
Saksı toprağı karışımı: %50 iyi bahçe toprağı + %25 torf + %25 perlit. Soğanlar iyice yapraklandıktan itibaren düzenli aralıklarla besin vermelisiniz.
Saksıda yetiştirilen zambakların toprağı her yıl yenilenmeli.

Zambak soğanlarının ekilmesi:
Soğanlar sonbaharda ekilir deniyor ama her zaman ekilebilir çünkü zambaklar laleler kadar müşkülpesent değildir, onun için soğanları ne zaman bulursanız saklamayın hemen ekin. Gübresiz toprağa ekilmeleri gerekiyor. Toprak süzek değilse dere kumu veya perlit gibi maddelerle ve yaprak çürüntüsü + humus ile karıştırılmalı böylece toprak işlenmeli.
Bahçelerde, zambak cinsine göre veya soğanların büyüklüğüne göre 15 cm’den 30 cm’ye kadar uzunlukta yanları olan bir üçgen düşünüp soğanları üçgenin köşelerine dikecek şekilde, üçerli guruplar halinde dikmeli. Soğanın büyüklüğüne göre, soğanın üç misli derinliğe gömülmesi lazım. Soğanları diktikten sonra hemen bolca sulamalısınız. Yapraklanması geç olabilir. Onun için her soğanın yanına bir işaret çubuğu koyun ki yerini unutmayasınız.

Zambak Bakımı: İlkbaharda çevresi çapalanıp toprağın üst yüzeyi doğal gübre ile karıştırılmalı. Çiçek açmadan evvel ve çiçekler solduktan sonra gübre şerbeti veya organik sıvı besin ile gıda takviyesi çok iyi olur. Solan çiçekler hemen koparılmalı, tohum oluşturmasına izin verilmemeli. Gövde çiçeksiz kalınca kesmemelisiniz bütün yapraklarının kendiliğinden kurumasını beklemelisiniz yoksa soğanlar iyi gelişemez zayıf kalırlar. Çiçekleri kesip alacaksanız dalın en az üçte bir kısmı kalmalı.

Sulama: Toprak kuruduğu zaman bol sulanır ki su aşağılara bütün köklere erişebilsin. Toprak kurumadıkça sulamayın, tamamen kurumasını da beklemeyin.

Çoğaltılması: Tohumla, yavru soğanlarıyla ve dişlerinin ayrılmasıyla çoğaltılır. En kolayı soğanları ayırmakla ya da dişleri ile çoğaltmaktır. Çoğaltılma usulleri zambak çeşidine göre değişiklik gösterebilir.

1- Gelişmiş yavruları ayırmak: Zambakları 3 – 4 yılda bir büyük yavrulardan ayırmak iyi olur. Bunun için sonbaharda iyi gelişmiş yavrular ayrılır ve bekletilmeden ayrı yerlere dikilirler.

2- Sap dibinde oluşan yavruları ayırmak: Her yıl, zambak soğanı ucundan toprak yüzeyine kadar olan gövde sap bölgesinde gelişirler. Zambak cinsine ve iyi bakıma göre sayıları ve büyüklükleri değişir. Ana soğanda köklenme ne kadar iyi ise sap dibi yavru oluşması o kadar başarılı olur. Toprak biraz havadar ve humuslu olursa köklenme iyi olur. Sap dibi soğanlarının kimisi gözle zor görülür küçüklükte, kimisi ana soğan büyüklüğünde olup hepsi ana soğan gibi dişlidir, kök kaidesi ve uç kısmı hazırdır. Bunları ayırma zamanı çiçeklenmeden 6 – 8 hafta sonrasıdır. Ayrılan yavrular hemen dikilmelidir. Bu işi yaparken bütün soğanı söktüyseniz onu da derhal dikmelisiniz.

3- Gövde yaprakları dibi yavru soğanlarla: Kaplan zambağı (tiger lilly) ve bazı hibrit türlerde gövde üzerinde yaprakların diplerinde küçük yumrular oluşur. Yaprak dibinde oluşan soğanları hemen koparmayın, iyice olgunlaşmalarını bekleyin. Bazıları olduğu yerde yapraklanır ve köklenir. Bazıları yere düşer hemen köklenerek kendisini toprağa gömmeye çalışır. Bu mini yavrular yapraklanmada acele ediyorlar ki soğanlarını bir an önce daha da geliştirmeye büyütmeye başlasınlar. Çiçek açma olgunluğuna gelmeleri iki veya üç yılı bulur.

4- Dişleri ile çoğaltmak: Her bir zambak soğanı sarımsak dişleri gibi pek çok dişlerden oluşur. Diş ayırmak her zaman olabilir ama en iyi zaman çiçeklenme sonudur veya türe ve tekniğe göre değişir. Karmaşık bir iş. Çok kısa bir genel özeti:
Zambağın dibini dikkatle kazarak en dış dişleri “dip bağlantısıyla” ayırmalısınız. Yani dip kısmında tutundukları doku ile alınmalı. Sayıyı abartmayın yoksa zambak gelecek yıla zayıf kalır. Dişler uçları dışarıda kalacak şekilde yarı yarıya torf + perlit karışımına dikilir. Bir kasada olmalı, kasanın üstü şeffaf bir kapakla veya naylon gerilerek kapatılmalı. Aydınlık, çok sıcak olmayan (ortalama 20 derece olan) bir yerde bekletilir. Her bir diş yeni bir yumrucuk oluşturur. Bunlar nohut büyüklüğüne gelip ve ayrıca köklendiği zaman saksılara dikilir. Veya buzdolabında bir ay bekletilir sonra saksılara dikilir. Buz dolabında bekletmenin faydası, yapraklanmanın daha gür olması, büyümenin hızlı olması içindir. Çoğu zambak türlerinde gerekmiyor.
Nohut büyüklüğüne gelen ve köklenen yavrular saksılara alındığında oda sıcaklığında bol aydınlık yerde tutulur.
Saksılarda iyice yapraklanan yavrular daha sonra tek tek küçük saksılara alınır.

Farklı zambak cinslerini bir arada yetiştirmeyin
Belirli bir cinsin renge göre değişen farklı cinsleri değil; birbirlerinden şekil, koku ve birçok özellikleriyle farklı cinsten zambaklar bir arada yetiştirilmemeli. Bazı cins zambaklar virüs taşır; bu virüsler kendisine zarar vermez ama başka cins zambaklara geçerlerse onları öldürür. Onun için bir cinste, aynı cinsin farklı renklerinde karar kılın veya birbirlerinden çok farklı zambak cinslerini ayrı ayrı saksılarda birbirlerine çok yakın olmamak şartıyla yetiştirin.

Plumeria başlıca iki guruba ayrılır: Obtusa ve Rubra. Obtusa plumerialar parlak yapraklara sahiptir. Genelde beyaz çiçekli olup kokusu daha kuvvetlidir. Rubra daha mat yapraklara sahiptir. Çiçekleri renkli ama az kokuludur. “Frangipani” bu guruptakilerin adıdır, bunlara Hawaiian lei flower “Hawai çiçek kolyesi çiçeği” de denir. “Aloha” denen Hawai usulü hoş geldin törenlerinde güzel kokusu nedeniyle pumeria çiçekleri hediye çiçek kolyelerinde çok kullanılır.

Evde mi dışarıda mı yetiştirilir? Yaprakları fazla büyük olduğu için ve hızlı büyüdüğü için ev içinde küçük odalara uygun değildir. Açık havada yetiştirmeniz daha iyi olur. Dondurucu soğuklara dayanıklı olmayan tropikal bir bitkidir, kışın iyi korunmalıdır. İzmir’den daha güneydeki kıyı illerimizde don tehlikesi çok daha azdır, bahçelere dikilebilir. Buralarda ısının nadiren sıfıra düşmesi plumeria için önemli bir tehlike değildir.

Yetiştirilmesi bakımı zor mudur? Toprağının özelliği aşağıda anlattığım gibi olursa, sulamasını fazla kaçırmazsanız, düzenli besin verirseniz, bol güneşten mahrum etmezseniz tropikal bitkiler içinde en sorun çıkarmayanı plümeryalardır. Sulamayı aylarca unutsanız bile kolay kolay ölmez. Hatta plumeria’yı bahçede yetiştiren bazı insanlar sonbaharda bu bitkiyi topraktan söker, iyice yıkar, kurular ve sandık odasında saklar, ilkbaharda yeniden eker. Böyle acayip bir bitkidir.

Güneş ve ışık: Bahçede yarı güneşli (seyrek gölgeli) yerlerde daha iyi gelişir ama plümeryalar güneş yetersizliği çekmemelidir, gündüz boyunca en az 6 saat parçalı gölgeler karışımında olsa bile güneş ışığı almalıdır ki çiçekleri bol ve büyük olsun.
Ev içinde (bol havadar ortam sağlamak şartıyla) doğuya bakan pencere önünde sabahtan öğleye kadar güneş yeterlidir. Öğleden sonra yeri çok aydınlık olmalıdır.

Plumeria AğacıToprak: Suyu kesinlikle çok iyi süzdüren cinsten bir karışım hazırlamak için  bitkisel lif ve kabuk parçalarına bolca perlit ve pomza taşı taneleri katılmalı. Toprağının asitli veya alkalinli olmasının önemi yok, yeter ki bol havadar, çabuk kuruyan, suyu iyi geçiren tipte olsun. Eğer güney illerimizde yaşıyorsanız bahçeye dikeceğiniz yere açacağınız çukuru bol perlitli pomzalı bitkisel lifli iyi bir karışımla doldurmalısınız. Bitkiyi diktikten sonra yüzeye 1 cm sığır gübresi yayın. Küçük yapılı bir ağaç olacağı için çukurun o derecede büyük olması gerekiyor.
Saksıda orkide ve kaktüs toprağı maddeler ve perlit karışımı kullanmak oldukça iyi bir tercih olur. Her sulamada suyuna besin karıştırılmasında herhangi bir problem görülmemiş. Kocaman yapraklar ve çiçekler ürettiği için normal.

Sulama: Fazla sulamak yapraklarının sararıp dökülmesine sebep olur. Normal kireçli klorlu musluk suyu ile hiç korkmadan sulayabilirsiniz. Toprak yarı yarıya kuruduğu zaman “gece vakti” bol su ile sulanmalı, saksının dibinden çıkan suyu toprak geri emmesin suya doymasın diye önlem alınmalı. Eğer ihmal etmişseniz, hem toprak bütün nemini tamamen kaybetmiş hem bitki fazla su kaybına uğramışsa dediğim şekilde gece sulayın ve sabahleyin aynı sulamayı sabah erkenden tekrarlayın.
Kışın 10 dereceden daha serin olmayan bir yerde dinlendiriyorsanız kış boyunca hiç sulamasanız daha iyi. Yazın yapraklarının altını üstünü sık yıkamayı ihmal etmeyin çünkü örümcek bitler zarar verir.

Saksı: Çok büyük saksılar hariç, toprak saksı kullanmamanızda fayda var. Plumeria kökleri toprak saksı içine yapışır, saksı değiştirmede problem olur. Ayrıca toprak saksı plumerya toprağının nemini olduğu gibi çeker alır. Güneşe dayanıklı iyi kaliteli plastik saksılar kullanın.

Gıda vermek: ilkbaharda toprağının yüzeyine 1 cm sığır gübresi yayılmalı. Sıvı gıda takviyesinde, hem topraktan hem yapraktan besin vermekle daha sağlıklı yetiştirebilirsiniz. Toprağı yeterince kurumadıkça sulama yapmak sakıncalı olduğu için » yapraktan besin vermek şart oluyor. Kolay kuruyan toprak istediği için, aşırı sıcaklarda günde iki defa sulamak zorunda kalabilirsiniz bu da haftalık veya 15 günde yapılan sıvı gıda takviyesinin çoğunu götürür. Bu yüzden haftada bir, hızlı büyüyenlerde üç günde bir yapraktan besin verilmeli. Topraktan suyla besin verme düzenine aynen devam edilmeli, o ayrı. Bitkinin hızlı büyümesine göre haftada veya 15 günde bir sulama suyuna besin katmalı. Haftalık yapacaksanız besinin suya katma dozajını yarı veya dörtte bir düşürmelisiniz.
Çiçek açma olgunluğunda olan plumeryalara ilkbahar ve yaz boyunca fosfor oranı daha yüksek olan bitki besini kullanılmalı. İthal besin kutu veya şişeleri üzerinde 10 15 10 veya 10 50 10 gibi rakamlar yazıyorsa bu gibi ölçüler uygundur.
10 15 10 = %10 azot .. %15 fosfor .. %10 potasyum
Kışın dış ortamda bulunacaksa veya evde olsa bile dinlenme dönemine girdirecekseniz, ağustos sonundan itibaren potasyum oranı yüksek gıda vermeli ve ekim ayında besin verme durdurulmalı sulaması azaltılmalı. Yaz mevsimi 33 derece üstü sıcak yerlerde potasyum yazın da iyi gelir.

Dinlenme dönemine girmesi: Anavatanında kışın gündüzlerin kısalmasıyla beraber sıcak kurak günler başlar. Plumeria çok uzun süren susuzluk süreci geçirir. Bu dönemde dinlenmeye çekilir, hiçbir gelişme göstermez. Yaprakları dökülür.
Dinlenme döneminde bir damla bile su vermeyin tavsiyeleri her zaman doğru değildir. Plümeryanın anavatanı olmayan ülkelerde dondurucu soğuk dışında en büyük düşmanı fazlaca havadar olmayan topraklardır; buna önem vermeyen kişilerin plumeryaları çürüyor suçu sulamaya yüklüyorlar. Bütün yıl açık havada en iyi gelişim gösterdiği yerlerden Hawaii’de toprağın yoğun hava gözenekli volkanik özelliklere sahiptir ve suyu hem sünger gibi emer hem çok iyi süzdürür, burada plumeria’nın dinlenme dönemine girdiği kış aylarında çok fazla yağmur yağar ama plumeria bu dinlenme döneminde hiçbir zarar görmez.
Uzman yetiştiricilere göre, dinlenme döneminde susuz bırakılan plumeria’lar en küçük bir don tehlikesinde çok büyük zarar görür. Esas ana vatanında dinlenme dönemi çok sıcak ve kurak geçtiği için oralarda susuz kalması plümeryalar için hiçbir tehlike arz etmiyor ama başka bölgelerde tamamen susuz bırakılırsa kışın soğuktan çok fazla zarar görür hatta ölebilir: Bundan dolayı dinlenme sürecini bahçelerde açıkta geçiren plumeria’lar susuz bırakılmamalıdır ki dondurucu soğukları az hasarla atlatabilsin.

Kışın evinizde bol güneşli yer imkânınız varsa plumeria’nın dinlenme dönemine girmesine gerek yok, eve alırsınız kışın gelişimine devam eder: Yine de siz ekim sonundan ocak ortasına kadar plümeryalarınızı “sıcaklık 12 derecenin altına düşmeyen yerde” tutarak, hiç sulamadan bekletin. Sonra bol güneşli pencere önüne alın sulayın: Gelişim göstermesine kadar az sulamaya dikkat edin. Dinlenme dönemi geçirmesi her bitkiye kuvvet verir.
Kışın ev içinde çiçek açmaya devam etsin istiyorsanız güneye bakan pencere önünde bulundurup bütün gün bol güneş almasını sağlayacaksınız ama böyle bir şey her evde mümkün değil. Veya bitkinin 35 – 40 cm yukarsına floresan lambası yerleştirerek günde 15 saat kuvvetli ışık almasını sağlayacaksınız. Sıcaklık ise gece gündüz ortalama 23 – 25˚ C dolaylarında olmalı. Floresan özel tipte değil sıradan floresanlardan olabilir, bu yeterlidir deniyor. Gündüz güneş alabileceği pencere önünde bulunuyorsa daha iyi olur. Lambayı sadece akşama doğru açın, birkaç saat sonra söndürün. Günde 15 saat bol aydınlık sağlanmış olmalı.

Kışın soğuktan zarar görürse: Soğuktan zarar gören yapraklara dokunulmamalı çünkü bitkiyi korurlar: Yapraklardaki zarar çok fazlaysa yaprak sapına birkaç santim mesafeden yapraklar kesilmeli. Geri kalan kısım zamanla kendiliğinden dökülür. Dal uçlarında zarar varsa, zararın ulaşmadığı yerden çok keskin bir bıçakla kesilir, kesik yerden çıkan sütün fazlası giderilip üstüne kuru sülfür tozu sürülür.

Budamak: Her zaman yapılabilir. Fazla uzadığını düşündüğünüzde, yanlış yönlere uzadığını düşündüğünüzde çekinmeden budayın. Daha fazla dallanır, bu da daha fazla çiçeklenmesi demektir.

Çelikle çoğaltılması: En az 30 cm uzunlukta bir dalı keserek alın, çok havadar bir yerde bir hafta veya daha fazla bekleterek bir hayli kurumasını sağlayın. 20 cm genişliğinde ve derin bir saksı seçin çünkü iyice yapraklanıp iyice kökleninceye kadar bu saksıda kalacak. Toprak olarak hazırlayacağınız iyi süzdüren karışımı saksıya doldurun, sulayın, bir iki gün bekleyin. Toprak ıslak değil nemli olmalıdır yoksa çürümeye yol açar. Sonra, kuruttuğunuz dalı içine 8 cm kadar batırın, sonra çıkarıp bu nemlenmiş kısmın alt tarafına köklendirme tozu sürün. Sonra 8 cm’den derin olmamak şartıyla toprağa dikin. Dik durması devrilmemesi için dalın yanlarına taş parçaları koyabilirsiniz.
İstanbul şartlarında haziran ortasından önce bu işe girişilmemelidir çünkü geceleri 18’den, gündüzleri 24’den aşağı düşmeyen sıcaklık gerektirir. Daha sıcak daha iyidir, filizlenme ve köklenme daha çabuk gerçekleşir.
Toprağa diktikten sonra hiç sulamayacaksınız: Filizlenip 3 – 4 yaprak çıkarması ve bunların en az 5 cm uzaması köklenmenin başladığını gösterir. Bu aşamadan başlayarak haftada bir “hafifçe” sulamaya bir ay devam edin. Hava ne kadar sıcak olursa o kadar fazla sulayabilirsiniz.

** Budadığınız dalları atmayın, bir gazete kâğıdına sarıp kuru bir yerde saklayın. Aylarca durabilir, gerektiğinde yukardaki gibi yeni plümeryalar üretebilirsiniz veya isteyenlere verebilirsiniz.

Tohumla çoğaltılması: (Plumiera’lar fazlaca melezleştirildikleri için ekeceğiniz tohumlar ana bitkinin özelliklerini taşımaz. Aynı cinsi korumak istiyorsanız çelikle çoğaltacaksınız.)
Tohumla çoğaltılması çok kolaydır. Tohumlar topraksız çimlendirme karışımına ekilmeli. Bu işi ya yazın en sıcak günlerinde yapmalısınız ya da alttan ısındırmalı kasalar kullanacaksınız. Tohumları 1 cm kadar derine gömün, bastırılıp sıkıştırın, yavaşça sulayın. Çok kısa bir sürede çimlenirler. Az sulamalı. Çimlendikten sonra, iki esas yaprak çıkarınca küçük saksılara alın. Hızla büyür. Çiçeklenme olgunluğuna gelebilmeleri iki veya üç yılı alır.

Zararlıları: Örümcek bitler en sık görülen zararlısıdır. Bunlardan kurtulmak yaprakların altına üstüne ve dallara kuvvetle su püskürtmekle mümkündür. Çok fazla sayıda bitkileriniz örümcek bitlerle kaplanmışsa ilaç kullanacaksınız ama bir iki bitki için hiç gerek yok, temizlik yeter çünkü örümcek bitler yaprakların içine işlemiyor, sadece yaprakların altında besleniyorlar zamanla yapraklar bozulup kuruyor. Su sıkmakla bu mini minyatür örümcekleri kolayca giderebilirsiniz.
Bitkilere her gün su püskürtmeli, yaprak altları ihmal edilmemeli. Bitkinin çevresinde toz barındıran yerleri ıslatmalı yıkamalı.. Böylece örümcek bit zararlılarından kurtulursunuz veya sayılarını kolaylıkla en aza indirebilirsiniz az sayıda olurlarsa zararları da önemsiz olur.

Manolya nasıl toprak ister?
Manolya fazla kireçli toprakları sevmez, bahçeniz böyleyse manolyadan vazgeçin. Biraz kireçli topraklara biraz dikkatle alıştırabilirsiniz. Özellikle genç bir fidanını dikerken buna dikkat etmelisiniz. Fidanı dikeceğiniz yere, fidanın toprak altında kalacak köklerinin kapladığı hacmin 3 – 4 misli genişliğinde çukur açın. Demir zengini kırmızı toprak, kestane toprağı ve bolca torf karışımı ile doldurduğunuz geniş çukura manolya fidesinin daha önce toprak dışında kalan kısmının yine toprak dışında kalmasını sağlayarak dikin. Böyle bir başlangıçtan sonraki yıllarda artık yerine iyice alışır. Yine de ilk üç yıl dibine ve çevresine yukarda yazdığım asitli topraklar karışımını ince bir tabaka halinde yayın. Yaymadan önce yüzeyi tırmıkla eşeleyin, sonra asitli karışımı yine tırmıkla yüzeyin toprağı ile karıştırarak yayın.

Manolya ağaçlarının gübrelenmesi ve bakımı
Sonbaharda: Kendi dökülen yapraklarını ve diğer ağaçların dökülen yapraklarını manolya ağacı dibinde ve ağacın büyüklüğüne göre çevresinde iki metreye kadar alanda tırmıkla karıştırarak toprağa karıştırın. Yaprakları toprakla karıştırmak için çapa yapmamalısınız çünkü kökler toprak yüzeyinde dağılım gösterdiği için köklere zarar verirsiniz. Tırmıkla toprağa karıştırılan sonbahar yaprakları manolyaya faydası yüksek gübre oluyor.
İlkbahar bakımı: İlkbahar başında yaprak çürüntüsü + humus + torf + kestane toprağı + yanmış (çürümüş) sığır gübresini yine tırmıkla aynı şekilde ağacın çevresinde toprağa karıştırmak faydalıdır. Bu yaygı ortalama 6 cm yüksekliğinde olmalı.
Yazın ne yapmalı: Fidan ilk yılında yaz aylarında bolca sulanmalı, hiç susuz bırakılmamalı yoksa ölebilir. Yetişkin manolyalar ise toprağı fazlaca kuruduğu zaman sulanmalı. Çiçeklenmesi bitince gerekli gördüğünüz budamayı yapabilirsiniz. Kırık ve yaralı dallar, birbirine sürtünen dallar, dip sürgünleri, ana dalların dal dibi sürgünleri keskin bir aletle yara ve pürüz bırakılmadan temizce kesilmeli.
Kış bakımı: Don tehlikesi büyük olan yerlerde ilkbaharda tavsiye edilen dip yaygısı, saman ve talaş ilave edilerek sonbahar sonunda yapılmalı, kış ortasında tekrarlanmalı. Kışın ayrıca uygun görülen budamalar yapılabilir.

Budaması nasıl olmalı? Öncelikle, kestiğiniz yerlerde yara pürüz bırakmamanız gerektiğini belirteyim yoksa yaralı yerlerde hastalık oluşabilir ağaçta yaygınlaşabilir. Çok keskin araçlarla temiz iş çıkararak budamalısınız. Ana dallardan kestiğiniz yan dalları tam dipten düzgünce kesin ki bunların filizlenme ihtimali ortadan kalksın.
Leylak için yaptığım uyarı bunda da geçerlidir: Budanan ince dallar çiçek potansiyelini azaltıyor yani budamasaydınız onlar çiçek açacaktı.
Şekillendirme budaması: Manolya ağacı genç bir fidan iken, gelecekte ne şekilde olmasını istediğinizi iyi düşünmelisiniz. Olduğu gibi bırakırsanız köknar ağaçları gibi çevreye olabildiğince uzanan dallar uzatır. Bu hal çok geniş bahçelere çok yakışır. Normal bir ağaç gibi büyüsün istiyorsanız manolya fidanınız büyüdükçe en alt dallarını budayacaksınız.

Çoğaltılması: Tohumdan yetiştirilen manolyaların çiçek açması 15 – 20 yılı bulur. Oysa » havai daldırma yöntemiyle üretilen manolya fidanları hızlı gelişir ve en geç üç yıl sonra çiçek açacak kadar gelişmiş büyümüş olurlar.

Bakımı: Toprak seçen yerini beğenmeyen leylak görmedim. Fakat asitli topraklardan hoşlanmadığı, suyu iyi süzen ve alkalinli (kireçli) olan toprakları sevdiği söyleniyor. Leylak bol güneş ister. Yarı gölgede de olur. Toprağı fazla su kaybediyorsa sıcak günlerde sulamalısınız.

Leylakların fazla çiçek açmamasının sebebi:
Bol çiçeklenmesini istiyorsanız ince dallarını budamayacaksınız. Budarsanız ilkbaharda çiçeklenecek dallardan yoksun kalır, yeni dallar çıkarır, bunlar sonraki sene çiçeklenir, bir sene beklersiniz. Hatta çiçekleri koparmayın üstünde kalsın. Çünkü çiçeklerini yeni dallarıyla beraber koparırsınız, böyle olunca da o dalla beraber illaki çiçeksiz yeni sürgünler de beraber koparılmış oluyor. Gelecek yıl çiçek açacak olan yeni sürgünlerin koparılması büyük bir kayıptır. Dahası, üstünde yeni filiz olmasa bile kopardığınız çiçekli dal yaz boyunca yeni filizler çıkaracaktı ki gelecek yıl bunlar çiçeklensin. Anlayacağınız, çiçek dalında güzeldir diye düşünün ve leylak çiçeklerini asla koparmayın.

Çiçekleri: Leylak denince akla eflatun renk gelir. Mordan farklı olarak, maviye daha yakın ve açık tonda bir renktir. Buna daha çok leylak rengi denir. Leylakların eflatundan başka koyu pembeye yakın tonda tatlı mor, beyaz, soluk sarı, yalınkat ve katmerli çiçek açan cinsleri de var. Daha renkli, alacalı renkli yeni cinsleri de türetilmiştir. Minik çiçekleri biraz sümbül çiçeklerine benzer. Yukarı doğru dik duran bir salkımda çok sayıda küçük çiçekler bulunur.

Budama: Henüz genç bir fidanken, hem kısa boylu hem dallı budaklı olacak şekilde budamalısınız. Yoksa çiçeklerini iki – üç metre yüksekten koklamak zorunda kalabilirsiniz. Birkaç yıllık olunca birbuçuk metre kadar boyda çiçeklendirebilirsiniz. Bundan sonra budamasına çok dikkat edin, ince dallarını budamakta cimri davranın. Eğer ince dallarını tamamen yok ederseniz birkaç yıl hiç çiçeklenmeyebilir. Yeni dallarının yeterince olgunlaşması yaşlanması ve dallanıp budaklanmaları gerekiyor.

Üretilmesi
1- Çoğu leylaklar kökten sürgünler çıkarır. Bunlardan yeterince olgunlaşmış köklenmiş sürgünleri ayırmayla yeni leylak ağaçları elde edebilirsiniz.

2- Yarı olgun çelikleri ile: Kökten ilkbaharda yeni çıkmış sürgünler temmuz sonuna kadar yeterince olgunlaştığında toprağın 15 cm altında kalan kısmından kesip alın. Gerçi başka sürgünleri de olur: alt taraf biraz olgun, üst tarafı taze olacak. Bu yarı olgun dalların alt yapraklarını ayıklayın üstteki birkaç yaprak kalsın. Uzayıp giden en üst kısmı kesin atın. Dalları gölgeli bir yerde saksılara veya torbalardaki toprağa ekin. Bir iki ay içinde köklenirler. Gölgeli, havadar ve sıcak bir yerde olmalı. Güneye bakan duvar dipleri iyidir. Köklenmeleri tamamlanana kadar güneşten ve kurutucu rüzgârdan hava cereyanından korunmaları gerekiyor.

3- Kök çeliği ile: Bu ilginç yöntemi yeni öğrendim ama çok verimli olduğu söyleniyor. Bu yöntemle, daha ilk aylarda leylak fidanları iki yıllık kadar gelişim gösterebiliyorlarmış. Nasıl yapılacağını “» Kök Çeliği” yazımdan öğrenebilirsiniz. Leylaklar için kök çeliklerini ilkbaharın en başında alabilirsiniz.

Mis kokulu yasemin – Jasminum Polyanthum

Zeytingiller familyasından bir tür olan yaseminin 200 kadar değişik cinsi vardır. Bazı cinsleri lkbahardan sonbahara kadar devamlı çiçek açar, bazı cinsleri sadece ilkbaharda çiçek açar.
Yasemin bütün dünyada tanınmıştır; çiçeği ve bazı özellikleri kendisine benzeyen ama hiç alakasız bazı bitkilere de yasemin adı verilmiştir.

Her türlü toprakta olur fakat fazlaca killilik yüzünden sıkı, sert, balçık topraklar yasemin için çok uygun değildir. Böyle topraklı bahçelerin toprağı yarım metre derinliğine kadar perlit veya dere kumu ile terbiye edilirse hem yasemin için hem diğer bitkiler için çok daha iyi olur. Aşırı sulama yasemin için iyi değildir.

Üretilmesi için en kolay yol, bir dalını ana bitkiden koparmadan, orta yerini toprağa gömersiniz. Zamanla o kısım köklenince, ana bitkiden kesersiniz ve istediğiniz bir yere dikersiniz. Çelikle ve tohumla da üretilir. Çocukluğumda tohumundan denemiştim başarılı da olmuştum. Fakat tavuklar genç fidanın bütün yapraklarını yiyip yeşil gövdesini parçalamışlardı. Sonra kurudu gitti.

Yasemin çiçekleri çok hoş kokulu olduğu için parfüm yapımında ve sabunlarda kullanılır.

Yaprakları güzel kokan süs bitkilerinden ise ıtır ve sardunya ilk akla gelenlerdir. Bir de fesleğen vardır ki hem (sırf hoş kokusu için) süs bitkisi olarak yetiştirilir hem baharat olarak kullanılır.

Gül, lâvanta, leylâk, şebboy gibi bitkiler parfüm yapmada çok değerlidir.

Bu yazıyı yazmakta amacım “bu sitede” tanıtımını yaptığım bitki ve çiçek türlerinden güzel kokulu olanları bu sayfada listelemektir. Aşağıdaki tabloda şimdiye kadar siteme dahil ettiklerim görülüyor. Liste zamanla uzayacak.