Soğan, yumru, kodeks, kök sürgün

Bunlar bitkilerin çoğunlukla toprak altında gelişen hayat sigortası gibi organlarıdır. Yapraklar / dallar sıcaktan, susuzluktan, soğuktan veya hayvanların yemesiyle yok olsa bile zamanla bitki tekrar yapraklanır hayatına devam eder.

Bunlar bitkilerin çoğunlukla toprak altında gelişen hayat sigortası gibi organlarıdır. Yapraklar / dallar sıcaktan, susuzluktan, soğuktan veya hayvanların yemesiyle yok olsa bile zamanla bitki tekrar yapraklanır hayatına devam eder.
Hepsi uzun ömürlü değildir. Ayrıntılara girmeden sadece aralarındaki fizyolojik farklılıklara değinmek istiyorum.

1) Soğan: Lale gibi soğanlı bitkiler var, glayöl gibi soğanlı bitkiler var. Bunların kök kısımlarına hep soğan diyoruz. Halbuki daima soğan değildir. Lale, bildiğimiz yemeklik soğan ve amarillis bitkilerininkine “soğan” denir.

2) Korm: Glayölünkine soğan denmez, çünkü kat kat değildir. Böyle soğanlara “korm” deniyor. Gerçek soğanlar gibi dış kabukları olsa da bunların iç yapısı kat kat değildir.

3) Yumru: Bu tür kökler farklı yapılardadır. Tümüne yumru diyebiliriz. Ama incelikleri açısından ayırmak daha iyi olur.

Gerçek yumru: Yuvarlak veya şekilsiz yuvarlağımsı kökler. Turp, siklamen, patates, kala (gelin çiçeği), yumrulu begonya, gloksinya

4) Kazık kök yumru: Aşağı doğru incelen uzun yumru. Havuçta ve panax ginseng’de olduğu gibi.

5) Rizom: Toprak altında uzayarak ilerleyen uzun yumrular.. veya yıldız çiçeğinde olduğu gibi birbirlerine bağlı guruplar halinde çoğalma ve ilerleme de olabiliyor. Paşa kılıcı, zencefil, süsen, kana, reks begonyası..

6) Rizomsu gövde: Dalsız türlerden bazılarında, bitki gelişirken gövde oluşturmaz, eski yapraklar yeni yapraklara kuvvet verip kurudukça yumruya benzer bir merkez kalın kök kısmı oluşur. Zamanla bu kök aynen yumru gibi işlev görür. Meselâ bitki susuzluktan veya soğuktan kurursa rizomsu yumru ölmez, şartlar düzeldiği zaman yeniden yapraklar ve ince kökler çıkararak hayatına devam eder. Örnek olarak fil kulağı, phalaenopsis orkidesi ve barış (yelken) çiçeğini verebilirim.

Asparagaceae ve Araceae familyasından bitkilerin uzayıp giden gövdeleri aslında ağaç gibi uzamış bir çeşit rizomdur denebilir. Bunların gövdelerini 10 – 15 cm parçalara ayırıp diktiğinizde, her bir parça sanki bir bitkinin yumrusunu dikmişsiniz gibi köklenir filizlenir yeni bireyler haline gelir. Gerçi bu çoğaltma yöntemi birçok farklı bitki türlerinde de oluyor. Ama bunlarda daha kolaydır (elbette bazı şartlara uyulması, işin tekniğinin bilinmesi gerekiyor).

7) Rizom özelliğine sahip kökler: Bu özellik birçok ağaçlarda görülür. Meselâ akasya kökleri erozyon, heyelan gibi sebeplerle bir şekilde toprak dışında kalırsa o kökler orada hızlı büyüyen fidanlar oluşturur, o fidanlar zamanla koca ağaçlar haline gelir. Ana ağaçla yeni ağaçlar kök vasıtasıyla birbirine bağlıdır. Bazı kavak çeşitlerinde ve kökleri toprak yüzeyinde ilerleyen derinlere pek gitmeyen bazı ağaç türlerinde köklerden çıkan filizler çevrede yeni ağaçlar oluşturur, onlar da aynen yeni ağaçlar oluşturmaya devam eder. İklim ve arazi elverişliyse tek bir ağaç sadece kökleriyle kendi ormanını kurabilir. Konuyla ilgili olarak » ‘kök çeliği’ yazıma bakmanızı tavsiye ederim.

8) Stolon; incecik, ipliksi uzun rizom: Buğdaygillerden birçok bitkide (meselâ ayrık otunda) ve çilek bitkisinde gördüğümüz gibi. Çilekte, kokulu mor menekşede ve aşk merdiveninde sürgünler toprak yüzeyinde ilerler. Metrelerce mesefe yola devam ederken peşinde 15 – 20 cm aralıklarla toprağa birçok mini fideler köklendirirler. Bazı bitkilerde bu sürgünler görünmez, toprak yüzeyinin az altından ilerler.

Kodeks gövde yapılı bir bitki: Cissus tuberosa

Kodeks gövde yapılı bitkilerden bir örnek: Cissus tuberosa

9) Caudex (Kodeks): Bunu aslında yumru veya rizom gibi değerlendirmek yanlış. Suyu depolayıp koruma amaçlı bitki yapılarıdır. Yapıları bitki türüne göre değişiyor. Kimisinde gövdenin tamamı kodekstir (kaktüs gibi). Kimilerinde kodeks toprak altında bulunur ama yine yumru sayılmaz, gövdenin bir kısmıdır. Kimi bitkilerde kodeksin büyük bir kısmı toprak dışında bulunur. Odunsu sağlam yapısı olur. Kodeks yapılı gövde üstünde ince dalları olan bitkilere örnekler Cissus tuberosa, çöl gülü ve bazı begonya türleri.

Kategori: Genel Tarih: 23 Aralık 2011

Etiketler: | | |


Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)